Абайдың үш билiгi - Шешендік сөздер - Шешендік сөздер - Файлдар каталогы - Нүкте.kz
 
Вход

Регистрация
Главная
 
Н Ү К Т Е . K Z 
Сайт мәзірі
Категории каталога
Шешендік сөздер [29]
Біздің сұраулар
Сайтымызғы баға беріңіз!
Всего ответов: 3909
Главная » Файлы » Шешендік сөздер » Шешендік сөздер

Абайдың үш билiгi
[ ] 04.12.2008, 20:00
1. Құн төлету

1902 жылы күзде Мамайдың бiр баласы Сарыбас руынан 20 шақты шаңырақ Нұрлыбай дегендi жер бөлiгiне таласып, Мамайдың ең жуан ауылы 150 үйдей Жиен Шора деген руының Тоқсанбай баласы дегендер ұрып өлтiрген.

Мырза Мамай бiр болыс Қызыл адыр болып екi ортасына түсiп құн кесiп, билiк айтып, бiтiстiрмек болған екен, Нұрлыбайдың ағасы Жақып көнбейдi. Ол:

— «Маған теңдiк беретiн болса, мен Абай алдына барып жүгiнемiн» — деп отырып алады.

Не деген есi жоқ адам екенiн ешкiм бiле алмайды. 20 үй Сарыбас, өздерi Абайдың жауы жағында; Жиен Шора болса 150 үй, Абайдың әрi құрдасы, әрi досы. Сонымен дауласып Абай алдына барып: не теңдiк, не құн аламын деп отырғанын жұрт ұға алмайды. Ақырында Мамайдың жетi баласына басшы адамдар ерiп, Абай алдына екеуiн де апарып, жүгiндiрiп, билiк айтқызуға жүрмекшi болады. Көп кiсi екi бөлiнiп, Мамайдың 30-40 адамы барады. Жидебайдағы Абайдың аулына келiп, сәлем берiп, үйге кiрiп отырысады. Абай Жақыпты берi кел деп қасына таяу отырғызады да: — Iнiң иманды болсын, арты қайырлы болсын — деп көңiл айтады, өзге көпшiлiкке жай амандасады да қояды. Сол келген Мамай кiсiлерiнiң iшiнде Жампейiс Қыйният баласы деген шешен, пысық жiгiт болатын. Ол бұрын Мамай елiнiң ондай-мұндай жұмыстарымен Абайға келiп-кетiп мiнездес болып алған екен. Амандық сұрасқаннан кейiн сол жiгiт сөз бастады:

— Абай аға естiп жатырсыз ғой мына екi ағайын болымсыз жер бөлiгiне таласып, Тоқсанбай балалары Нұрлыбайды ұрып өлтiрiп тастады. Оған бiр болыс мырза Мамай жиналып, құн кесiп, билiк айтып бiтiрмек едiк, оған мына отырған Жақып ақсақал көнбедi. «Сендердiң айтқан билiктерiңдi, әперген құндарыңызды өздерi ашуланған күнi Жиен Шора баласы тартып алып қояды. Алсам да, қалсам да Абайдың әдiлетiне барамын. Жиен Шора мен Абайдың құда, дос екенiн де бiлемiн. Менiң Абайдың қарсы, жауы жағында жүруiм де рас, бiрақ Абайдың әдiлет адамшылығына не айтса да көнемiн» деп келдi. Ендiгiсiн өзiңiз айта берiңiз — деп сөзiн аяқтады.

Сонда Абай:

— Ей, Жампейiс! Осы Нұрлыбайды Тоқсанбай балалары далада төбелесiп өлтiрдi ме? Жоқ, қашқан жерiнде қуып өлтiрдi ме? Соның анығын айтшы — дедi.

Жампейiс: — Нұрлыбай Тоқсанбай аулымен жерлес болатын. Бөлiкке аздаған кикiлжiңi болу керек. Нұрлыбай қойшысына қойын айдатып, бөлiк ортасына келген екен. Тоқсанбай аулынан бұларға қарсы 4-5 атты кiсi шығыпты. Қолдарында ұстаған сойылдары бар екен. Нұрлыбай мұны көрген соң: Мына кәпiрлердiң жүрiсi қалай жаман едi, жуансыған мықты ақымақтар едi. Менiң жүрегiм қозғалайын дептi, үйiме қайтайын деп ауылға бұрылып жүре берiптi. Оны көрген 4-5 атты тоқта деп ұмтылған соң, Нұрлыбай қаша жөнелiптi. Бұлар артынан қуып, тап есiгiнiң алдындағы күлге барған жерде жетiп, екi сойыл қатар тиiп, Нұрлыбайдың қарақұсы ойылып, өлiп кеткен. Бар расы осы, — дедi. Сонда Абай:

— Ер құны елу түйе болады. Ұрыста тұрыс жоқ деп қата тимесе, бата тиiп өлiп кеткен адамды айтады. Сенi өлтiрмей қоймаймын деп қасарысып, қашқанды қуып, әдейiлеп өлтiрген адамның құны жүз түйе болады. Мына Нұрлыбайды өлтiру, әдейi өлтiргендiк. Сондықтан бұның құнын мен жүз түйеге кестiм. Мамайдың алты баласынан келiп отырған сендердiң сыбағаңа бес түйеден 30 түйе құн кемiтiлсiн. Мына Жақыпқа жетпiс құн төлесiн. Соны сендер алып берiп бiтiрiңдер, — дедi.

Сонда Жақып орнынан ұшып тұрды:

— Абай әдiлетiңе, атаңның аруағына құлдық. Барлық Мырза Мамайға жалғыз өзiм көнбей алдыңа келiп едiм. Әдiлетке, теңдiкке қолым жеттi, бүгiн өлсем де ризамын, — деп жылап жiбердi. Жиен Шора жағы бiр ауыз сөз айтпады. Сонда Жампейiс тұрып:

— Ой, Жиен Шора атам баласы мына Жақып Абайдың билiгiне риза болып, құлдық айтып жатыр. Сендер үндемей отырсыңыздар. Ертең елге барған соң пәлен демей риза, наразылықтарыңызды Абайдың өзiнiң алдында айтып кетiңiздер дегенде, Жиен Шорадан шыққан болыс, әрi Абайдың құрдасы Мұсабай деген кiсi:

— Бiз Абайдың билiгiнен асып қайда барамыз. Бiрақ малдан бiр айырылып, бастан бiр айырылып жүрмелiк, артына Абайдың өзi ие болса, — дедi.

Жақып: — Ей, Мұсабай, мен 20 үймiн, сен 150 үйсiң. Болыстық, билiк, әмiршiлiк бәрi өзiңде. Абай алдына келiп құн кестiрiп алып, ендi қалған кiсiлерiңiздi орысқа арыз берiп айдатады дегенге кiм нанады.

Сонда Абай ақырын жымиып күлдi де: — Жақып дұрыс айтады. Онан да Мұсабай сен бiтiмнiң жөнiн тап, аз ағайынды жылатпа, — дедi.

Сонымен Мамай кiсiлерi екi бөлiнiп қонып, ертеңiне қош айтысып қайтып кеттi.

Екi күннен кейiн Сарыбас жағынан бiр кiсi ертiп, Жиен Шора жағынан бiр кiсi ертiп Жампейiс қайта келдi. Ол — Абай аға, екi ағайын сiздiң билiгiңiзге тоқтаса да құн малының баламасына келiсе алмай жатыр. Сарыбас бiр түйеге 7 тоқтыдан беремiз дейдi. Ендi соның жөнiн сұрағалы қайта келдiк, — дейдi.

Сонда Абай: — бұрынғы қазақ жолында құнды үшке бөледi:

1. Сара құн — 1 түйе 20 тоқтыдан, бұның мәнiсi малды таңдап саралап алу.

2. Дара құн — 1 түйе 14 тоқтыдан, бұның мәнiсi малды орташалап алу.

3. Қара құн — 1 түйе 7 тоқтыдан, бұның мәнiсi құн төлеушi көңiлiнен шығарған малын құн үшiн бередi. Осындай баламамен құнды алып берiңiздер, — дедi.

2. Жер дауы

Айқынбай деген кiсiнiң бәйбiше, тоқал — екi әйелi болыпты. Бәйбiшеден де, тоқалдан да екi екiден төрт балалы болады. Бұлар Айқынбай өлгеннен кейiн жер еншiсiн бөлiскенде өз ара келiспей, Кәрiпбай деген Айқынбайдың баласы өзiнiң бiр анадан (бәйбiшеден) туған iнiсi Оспанбаймен жер туралы жанжалдасып қалады. Оспанбайды мұқату үшiн айып тарттырмақшы болып, төбелес кезiнде өзiнiң шекесiн пышақпен тiлiп жiберiптi. Сосын көлденең ағайындар Оспанбайға екi ат-шапан айып кеседi. Сол уақытқа осы дауды түптеп тексере келiп Абай Кәрiпбайдың өз шекесiн өзi жаралап кескенiн анықтап, көлденең ағайындардың Оспанбайға ат-шапан кескен билiгiн өзгертiп, Оспанбайдың айыпқа берген сары бурасын, бiр атын кейiн өзiне қайтарыпты.

Бұдан кейiн Абай жердi қайта бөлiске кiрiскенде жердi бәйбiшеге екi есе, тоқалға бiр есе есебiмен арқан салып бөлгiздi.

Бәйбiшеден Кәрiпбай және Оспанбай екi есе жердi екеуi тең бөлiп бiр еседен алады.

Тоқалдан: Иманбай, Жұманбай екеуi бiр есе жер алып, өздi-өзi бөлiспей риза болысты.

Осылайша жер дауы бiттi.

3. «Найман төлеу»

1880 жылдың шамасында Абай төбе би кезiнде Қарамола дейтiн жерге Шар өзенiнiң бойындағы жәрмеңке болатын мезгiлде билердiң төтенше съезiне барыпты. Бұл съезге арғын, найман, уақ, керей — осы төрт арыстың билерi бас қосқан екен.

Осы съезге найманнан талапкер болып арғын-тобықтыдан мал дауын қуып Борсықбай, Торсықбай, Сасай деген билер де келiптi.

Сасай би көп сөйлемейтiн, бiрақ сөздi тауып сөйлейтiн, шаруасы шағын, қонақасы берерлiктей мал бiткен кiсi екен.

Төбе би Абайдың алдына барлық билер жиналып арғын-тобықты жағы найманға сөз берiп:

— Ал найманның билерi не дауларың бар, не талап етесiңдер, кәне айтыңдар, — дейдi.

Сонда найманның Торсықбай, Борсықбай билерi кезек-кезек сөз алып сөйлейдi:

— Я, бiз келiп, мына жаңа сайланған төбеби Абайдың алдында бұрынғы арғын, тобықты, уақ, керейге сөзiмiз өтпей, қолымыз жетпей жүр едi. Соның салдарынан малымызға төлеу, кiсiмiзге құн ала алмай келдiк, — дейдi.

Бұдан кейiн арғын, тобықтылар «Қандай кiсiң өлдi, неден өлдi; Малыңды қалай алдың, қанша қандай мал едi?» — деп сұрақ қояды.

Мұны тыңдап отырған найманның бiр ақсақалы: — Уа! Сасеке, ендi қашан сөйлейсiз — дейдi.

Сонда Сасай тұрып сөйлеген екен.

— Өй! Арғын тобықты айқайлап жылқымызды алмасаң, ел шауып қиқу салмасаң, жатқан төсектен сасып тұрып, артыңнан қумасам, жыра мен сайға жығылып кiсiм өлмес едi. Нақақтан кiсiм өлмесе, нақақ жала жабар ма едiм, мұнда келер ме едiм? Ал Абай мырза бұған не айтар екен, — деп Сасай би сөзiн тоқтатады.

Абай тұрып: — О, бұл сөйлеген кiм едi, — деп сұрайды. Сонда топ iшiнен бiреуi Абайға:

— Найманның Сасай деген биi осы кiсi, — дептi.

Абай: — Уа! Сасай келсе, мына сөздi Сасай айтса, найманға арғын тобықты аз берiп, көп жалыныңыздар, — дептi.

Абайдың осы сөзi билiк болып орындалғанда арғын, тобықты, найман адамдары өзара келiсiп, бiтiм малын алғанда: ер құнына — нар, түйеге — тайлақ, атқа — тай, қойға — қозы, сиырға — бұзау берiлiптi.

Осыдан кейiн Сасай:

— «Қойыңыз қозы болар, келер жылы өзi болар» — деп наймандарға малдың кiшiсiн де алғызыпты.

Абайдың бұл айтқан билiгi «Найман төлеу» аталып, ел аузында осы күнге дейiн мақал болып келедi екен.
Категория: Шешендік сөздер | Добавил: nurdaulet
Просмотров: 5432 | Загрузок: 0 | Комментарии: 2 | Рейтинг: 0.0/0 |
Всего комментариев: 2
31.01.2013 Спам
2. аяжан
ффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффууууууууууууууууууууууууууууууууу ууууууууууууууууффффффффффффффффффффффффффффууууууууууууууууууууууууууууууууууууу ууууууууууууффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффууууууууууууууууууууууууу ууууууууууууууууууууууууууууууффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффф фффффффффффуууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууууу фффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффффууууууууууууууууууууууууууфффффу

18.02.2012 Спам
1. aimuka
очень,очень плохой сайт!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Имя *:
Email *:
Код *:
Тіркелу панелі
Іздеу
Друзья сайта
Статистика

Copyright MyCorp © 2016
Хостинг от uCoz